Synesthesie: vermenging van de zintuigen

Door Merel van Goch

“Echt een gemakkelijk nieuw telefoonnummer, bijna helemaal groen”, zei ik jaren geleden. Tot die dag had nooit geweten [?] dat niet iedereen groene cijfers of rode letters ziet. Synesthesie, bleek fenomeen heten. [?].

Synesthesie komt van het Griekse syn (‘samen’) en aisthēsis (‘sensatie’ of ‘zintuig’) en betekent dus dat zintuigen verenigd zijn. [?]. Dit houdt in dat een prikkel in het ene zintuig resulteert in een prikkel in het andere zintuig. Zo kan een bepaalde soort aanraking bijvoorbeeld een bepaalde geur oproepen, of een cijfer een kleur. Deze associaties zijn persoon constant, [?], maar niet voor iedereen gelijk: voor de een is de vier altijd groen, voor de ander is de vier altijd rood. De associaties treden automatisch op en zijn vertrouwd voor synestheten: ze zijn altijd al zo geweest [?] en het is juist raar om een leven zonder synesthetische ervaringen voor te stellen.

De associaties zijn onwillekeurig en automatisch, wat wil zeggen dat ze optreden zonder dat aandacht aan wordt besteed of moeite wordt gedaan. [?]. Synesthesie is natuurlijk: de associaties worden ervaren zonder invloed van alcohol, drugs en medicatie.

Verder zijn de associaties over algemeen niet vervelend of hinderlijk [?] voor het dagelijks leven. Vaak helpen ze juist om bijvoorbeeld telefoonnummers of namen te onthouden. Zo onthoud ik dat een naam rood-geelgroen is (met in de eerste lettergreep de klinker ‘a’ en in de tweede lettergreep de klinker ‘e’), of dat een huisnummer zwartgrijs-wit-zwartgrijs is (101). Heel soms zijn die kleurassociaties wel verwarrend. [?]. Ik heb bijvoorbeeld moeite om ‘Apeldoorn’ en ‘Amersfoort’ uit elkaar te houden, omdat ze precies dezelfde kleur voor me hebben (rood-geelgroen-wit door de klinkers, met daartussen wat roestbruine tinten).

Er zijn tientallen soorten synesthesie. Niet elke vorm komt even vaak voor. Een van de bekendste vormen is dat dagen van de week een kleur hebben. Een andere vaak voorkomende soort is grafeem-kleursynesthesie, waarbij verschillende letters of cijfers kleuren hebben. Letters of cijfers die op elkaar lijken hebben soms dezelfde kleur. Zo zijn de cijfers 3, 6 en 9 en de letter ‘e’ voor mij allemaal geelgroen. Het is niet zo dat grafemen die op elkaar lijken [?] ook dezelfde kleur hebben. Als ik in onderstaand plaatje de reeks verticaal lees, is het middelste teken wit-geelgroen (vanwege het cijfer 13), maar als ik horizontaal lees, [?], is dat teken roestbruin (vanwege de letter ‘b’).

Een andere vorm van synesthesie is geluid-kleursynesthesie, waarbij geluiden kleuren opwekken. Een vorm van synesthesie die niet vaak voorkomt is woord-smaaksynesthesie, waarbij specifieke woorden juist specifieke smaken of geuren oproepen. Meestal is het zo dat twee zintuigen met elkaar verbonden zijn. [?]. Er is één persoon bekend bij wie alle zintuigen verbonden zijn.