Portaal

Hoofdstuk 8

Woordenschat

Aan bod komen:

  • didactiek
  • woordenlijsten
  • spelmateriaal
  • (prenten)boeken
  • remediërend materiaal
  • toetsen
  • websites

Didactiek

  • Bacchini, S., Boland, T., Hulsbeek, M., Pot, H., & Smits, M. (2005). Duizend-en-een-woorden: De allereerste Nederlandse woorden voor anderstalige peuters en kleuters. Enschede: SLO.
  • Beek, A. van der, & Bronkhorst, J. (2009). Leerlingen maken nu hun eigen (afgeschermd) online woordenboek. Taal Rekenen primair, januari 2009.
    • Dit programma biedt kinderen de gelegenheid om binnen het reguliere lesprogramma hun eigen woordenlijst samen te stellen, met gebruik van multimediale middelen.
  • Beek, W. van, & Verhallen, M. (2012). Taal een zaak van alle vakken. Bussum: Uitgeverij Coutinho.
    • Suggesties om woordenschatonderwijs te integreren in de zaakvakken.
  • Bonset, H., & Hoogeveen, M. (2010). Woordenschatontwikkeling in het basisonderwijs: Een inventarisatie van empirisch onderzoek. Enschede: SLO.
    • Deze uitgave is speciaal gewijd aan woordenschatontwikkeling. Achtereenvolgens wordt onderzoek naar doelstellingen, beginsituatie, onderwijsleermateriaal, onderwijsleeractiviteiten en instrumentatieonderzoek beschreven. Hiermee wordt in beeld gebracht wat we weten over woordenschatonderwijsontwikkeling in Nederland.
  • Bok, A. (2000). Woordenschatontwikkeling voor leerlingen van 10-14 jaar. Heeswijk-Dinther: Esstede bv.
    • Een opleidingsdidactiek gebaseerd op educatief ontwerpen met inzet van de computer. In samenhang met het didactiekboek is een Basislijst Woordenschat ontwikkeld. Studenten hebben in samenwerking met de auteur de circa 100.000 woorden uit Van Dale teruggebracht tot 5000 woorden die relevant worden geacht voor de woordenschat van leerlingen van 10 tot 14 jaar.
  • Brouwers, H. (2010). Kiezen voor het jonge kind. Bussum: Uitgeverij Coutinho.
    • Brouwers verbindt in haar boek het belang van een rijke speelleeromgeving voor de woordenschatontwikkeling van jonge kinderen. 
  • Nulft, D. van der, & Verhallen, M. (2009). Met woorden in de weer: Praktijkboek voor het basisonderwijs. Bussum: Uitgeverij Coutinho.
    • De auteurs bieden verschillende technieken en instrumenten aan (waaronder ‘de drie uitjes’) om de woordenschatontwikkeling van leerlingen te intensiveren.
  • Pompert, B., Hagenaar, J., & Brouwer, L. (2009). Zoeken naar woorden, Gespreksactiviteiten in de onderbouw. Assen: Van Gorcum.
    • De auteurs geven handvatten om binnen ontwikkelingsgericht onderwijs gericht bezig te zijn met het leren van woorden. In paragraaf 2.6 van het boek komt het selecteren van woorden en de vierstappendidactiek (‘viertakt’, 4.3.2 onder ‘Het leren van woorden’) aan de orde.
  • Kienstra, M. (2011). Woordenschatontwikkeling: Werkwijzen voor groep 1-4 van de basisschool. Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
    • Vier werkwijzen voor woordenschatontwikkeling in de eerste vier groepen van de basisschool: ontwikkeling van een basiswoordenschat, woorden leren met ontdekactiviteiten, woorden leren met boeken en verhalen, spelen met woorden. Ervaringsgericht leren en werken met boeken en verhalen zijn betekenisvolle aanleidingen voor het leren van nieuwe woorden en voor het leggen van relaties tussen bekende woorden.
  • Verhallen, S., & Verhallen, M. (2002). Woorden leren woorden onderwijzen: Handreiking voor leraren in het basis- en voortgezet onderwijs. Hoevelaken: CPS.
    • De eerste druk uit 1994 was het eerste boek voor woordenschatontwikkeling in het basisonderwijs. Het biedt praktische handvatten voor woordenschatuitbreiding in de klas. In dit boek werd ook de viertakt voor het aanleren van woorden geïntroduceerd.
  • Marzano, R.J. (2007). Wat werkt op school. Rotterdam: Bazalt.
  • Joosten, E., & Riemens, C. (2011 ). Een zesstappenaanpak voor de directe instructie van school- en vaktaal. Tijdschrift Taal, jaargang 2, nummer 4.
    • Naast de veelgebruikte vierstappenaanpak van Verhallen zien we op scholen steeds meer de zesstappenaanpak van Marzano verschijnen.
  • Duerings, J. e.a. (2011). Op Woordenjacht. Leuven/Apeldoorn: Garant.
    • Een bronnenboek met informatie over het werken met woordenschatroutines, grafische modellen en visualisaties en coöperatieve werkvormen. Bestemd voor leerkrachten en taalcoördinatoren en geschikt voor onderwijs in groep 1 tot en met 8. 

  • Pompert, B., Hagenaar, J., & L. Brouwer (2009). Zoeken naar woorden, Gespreksactiviteiten in de onderbouw. Assen: Van Gorcum.
    • De auteurs geven handvatten om binnen ontwikkelingsgericht onderwijs gericht bezig te zijn met het leren van woorden. In paragraaf 2.6 van het boek komt het selecteren van woorden en de vierstappendidactiek (‘viertakt’, 4.3.2 onder ‘Het leren van woorden’) aan de orde.

Woordenlijsten

  • Bok, A. (2000). Basislijst woordenschat: Bronbestand ten behoeve van de woordenschatontwikkeling voor leerlingen 10-14 jaar. Heeswijk-Dinther: Esstede.
  • Schrooten, W. , & Vermeer, A. (1994). Woorden in het basisonderwijs. Tilburg: University Press.
    • Er worden 15.000 woorden aangeboden. Met het oog op een selectie en ordening van woorden in een onderwijsleerlijn Nederlands bevat het tevens een inventarisatie van het taalaanbod dat leerlingen in het basisonderwijs krijgen.
  • Verhallen, S. (2009). Basiswoordenlijst Amsterdamse Kleuters. Amsterdam: Gemeente Amsterdam.
    • Deze lijst is in opdracht van de gemeente Amsterdam ontwikkeld voor groep 1 en 2 door het Instituut voor Taalonderzoek en Taalonderwijs Anderstaligen (ITTA). Deze basiswoordenlijsten zijn verkrijgbaar als placemat en als poster.

(Spel)materiaal

  • Praten met Pim, spelen met woorden 2017, Copyright gemeente Enschede 
    • Projectdoos voor woordenschatontwikkeling.
    • De materialen zijn ontwikkeld op de Enschedese werkvloer en speciaal bedoeld voor kinderen met een kleine woordenschat van de Nederlandse taal. De projectdoos bevat onder andere woordkaarten, praatplaten, een cd met liedjes en een gehaakte versie van Pim. Ook komt er digitaal materiaal beschikbaar, zodat leerlingen thuis ook kunnen oefenen. Op de website http://pratenmetpim.nl worden materialen beschikbaar gesteld voor het onderwijs.
  • Werkgroep Wemeldinge (2009). Varia Taal. Zutphen: ThiemeMeulenhoff Basisonderwijs.
    • Spelvorm met taaloefeningen, bedoeld voor de groepen 4 tot en met 8 van het basisonderwijs. De oefeningen zijn gericht op zelfstandig werken en zelfcontrolerend door het Varia-controlesysteem. Elk boekje bevat vijftien taken, elk met zijn eigen context die aansluit op de leefwereld van de leerlingen. De boekjes zijn thematisch ingedeeld, waarbij er een duidelijke afbakening is tussen woordenschat, uitdrukkingen en grammatica. In elk boekje staat een overzicht van de oefeningen, zodat de leerkracht ze gericht kan inzetten.

(Prenten)boeken

  • Averbode (2005). Taal ontwikkelen met Nellie en Cezar. Averbode: N.V. Uitgeverij Alteria.
    • Totaalpakket met boekjes, praatplaten en poppen. ‘Woorden en begrippen leren’ is een set van 36 platen op A3-formaat voor het leren van eenvoudige woorden en taalstimulering. De platen bevatten afbeeldingen van Nellie en Cezar uit de eerste drie begrippenboeken en gebruikstips voor de leerkracht. Er zijn vier boekjes ‘Begrippen leren’ waarmee peuters begrippen leren kennen en eren toepassen. Elk boekje bevat twaalf tekeningen met aangepaste versjes. Er zijn ook vier boekjes met verhaaltjes. De zachte handpoppen Nellie en Cezar betrekken de kleuters bij de verschillende activiteiten van het totaalpakket.

Remediërend materiaal

  • Ojemann N., & Sangers, A. (2007). Help hulp. Groningen: Stichting Ojemann.
    • Individueel trainingsprogramma voor leerlingen met ernstige taalproblemen. Het materiaal bestaat uit een handleiding en 610 alfabetisch geordende woordkaartjes met daarop woorden gekozen uit de basis-taalschat, zodat leerlingen al oefenend een groot aantal van de meest gebruikte Nederlandse woorden automatiseren.

Toetsen van woordenschat

  • Hilte, M., & Verhallen, M. (2014). Woordkennis toetsen: weet wat je meet. In: JSW 98(10), 6-9.
    • Voordat een school woordenschat gaat toetsen is het van belang goed na te denken over de kwaliteit van de toetsen. Dit artikel kan daarbij behulpzaam zijn.

Websites