Taalbeschouwing

Aan bod komen:

• taalbeschouwing algemeen
• etymologie
• geschiedenis van het Nederlands
• spreekwoorden
• grammatica’s

Taalbeschouwing algemeen

• Caluwe, J. de, Gucht, F. van der, Jansen, M., & Sijs, N. van der (2017). Atlas van de Nederlandse taal. Tielt: Lannoo.

Van deze atlas zijn een Nederlandse en een Vlaamse editie verschenen waardoor er scherper kan worden ingegaan op specifieke aspecten van de taal in beide landen, zoals dialecten, uitdrukkingen, enzovoort. Deze atlas is wetenschappelijk onderbouwd en met humor en een vlotte pen geschreven. Infograhics en illustraties maken het nog toegankelijker. Aan de orde komen bijvoorbeeld: hoe spraken onze voorvaderen, hoe veranderen woorden van betekenis, waar komen onze woorden vandaan, wat betekent je familienaam, wat vertellen plaatsnamen over onze geschiedenis, wat is Poldernederlands?, welke websites verrijken je liefde voor het Nederlands? En nog veel meer talige onderwerpen. Als bron van kennis van onze taal en als voorbereiding op leuke lessen een onmisbare ‘atlas’.

• Tijdschrift Onze Taal

Maandblad van het Genootschap Onze Taal. Verschijnt tienmaal per jaar en elke pabostudent en leerkracht die zich op enigerlei wijze met het Nederlands bezighoudt zou geabonneerd moeten zijn op dit blad. Naast vaste rubrieken als ‘Reacties’, ‘Raarwoord’, ‘Vraag en antwoord’, ‘Test’, ‘Woordsprong’, ‘Taalpuzzel’ en ‘Ruggespraak’ heeft elk nummer een thema. Bijvoorbeeld: Poëzie op straat, Woordenboek 2.0, Taal en schrift. Iedereen kan zich aanmelden voor de gratis ‘Taalpost’ (www.taalpost.nl). De vergelijkbare dienst ‘Woordpost’ is inmiddels niet meer actief, maar het archief is beschikbaar via https://onzetaal.nl/nieuws-en-dossiers/nieuwsbrieven/woordpost/woordpostarchief. Het Genootschap Onze Taal heeft bovendien een eigen Taaladviesdienst.

• Boogaard, M., & Jansen, M. (red.) (2012). Alles wat je altijd al had willen weten over taal. De taalcanon. Amsterdam: Meulenhoff.

Alle facetten van taal (niet alleen de onze) worden in dit boek van alle kanten belicht. Over de zin van schoolgrammatica, over het voorkomen van dyslexie bij Chinezen en Italianen, over de taal van de elite en van Johan Cruijff, over Engelse woorden in het Nederlands, over de herkomst van onze taal, over ‘hun zeggen’, over de taal van politici, de taal in de media en nog veel meer. Een heerlijk leesbaar boek dat prima geschikt is om meer achtergrondkennis op te doen voor les in taal.

• Callebaut, I., Stevens, M., & De Jonckheere,  S. (2000). Taalbeschouwing op de basisschool: basisboek. Leuven/Apeldoorn: Garant.
• Stevens, M., & Callebaut, I. (2000). Taalbeschouwing op de basisschool: Reisgids met een leerlijn en 40 uitgewerkte lessen met tekstmaterialen. Leuven/Apeldoorn: Garant.

Beide boeken geven achtergrondinformatie over taalbeschouwing in de basisschool maar bieden ook een schat aan praktische voorbeelden en suggesties voor de praktijk.

Etymologie

• Bakker, G. (1997). Etymologisch woordenboek voor beginners of Hoe het mannetje mannequin werd. Amsterdam/Antwerpen: Piramide.

Bakker schrijft in zijn inleiding onder meer: ‘Een etymoloog is een taalkundig archeoloog. Ook hij spit en graaft. Niet in de grond, maar in oudere vormen van taal, soms zelfs in uitgestorven talen.’ In verhalende vorm wordt de geschiedenis van ongeveer 1500 woorden beschreven. Dit etymologisch woordenboek is bedoeld voor jongeren, maar is ook voor de oudere gebruiker een bruikbaar en prettig te lezen boek.

• Genootschap Onze Taal (2001). Pierewaaien: Wat weet u over de herkomst van onze woorden? Den Haag: Sdu.

Met 350 etymologische meerkeuzevragen die in quiz-vorm gesteld kunnen worden. Het is geschreven door taaladviseurs van het Genootschap Onze Taal.

• Sijs, N. van der (2004). Hondsdraf: Waar komen onze woorden vandaan? Den Haag: Sdu.

Van der Sijs, die veel publiceert over de herkomst en geschiedenis van woorden, beschrijft in dit boek waar Nederlandse woorden vandaan komen, met welke woorden ze verwant zijn of uit welke taal ze zijn geleend. Ook de vermeende herkomst van woorden wordt beschreven.

• Veen, P.A.F. van, & Van der Sijs, N. (red.) (2009). Van Dale Groot Etymologisch woordenboek: De herkomst van onze woorden. Utrecht/Antwerpen: Van Dale. Lexicografie.

Een vuistdik naslagwerk (ruim 1000 bladzijden) over de herkomst van onze woorden. In de inleiding is onder andere informatie opgenomen over onze taalfamilies, over het Oudnederlands, Middelnederlands en het Nieuwnederlands.

• Sanders, E. (1992). Eponiemen Woordenboek. Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar.

Een woordenboek over woorden die teruggaan op historische personen, zoals ‘guppy’ (genoemd naar de ontdekker Robert Guppy die in 1866 in de Westindische wateren een onbekend visje waarnam) of het woord ‘tompouce’ (genoemd naar een Amerikaanse dwerg die zo goed keizer Napoleon kon imiteren).

• Sanders, E. (1995). Geoniemen Woordenboek. Amsterdam: Nijgh & Van Ditmar.

Een woordenboek over woorden die zijn afgeleid van dorpen, steden, streken, gebergten, rivieren en landen: badminton, bikini, krent, mokka en pils zijn er vijf van de ongeveer 400 die behandeld worden.

Geschiedenis van het Nederland

• Sijs, N. van der (1998). Geleend en uitgeleend: Nederlandse woorden in andere talen & andersom. Amsterdam/Antwerpen: Contact.

Ons woord ‘vurenhout’ is al in 1285 uit het Oudnoors overgenomen en onze woorden ‘kaper’ en ‘vrijbuiter’ zijn als ‘capre’ en ‘flibustier’ in het Frans verzeild geraakt. Dit boek gaat over reizen die woorden vanuit het Nederlands en naar het Nederlands gemaakt hebben.

• Sijs, N. van der, & Willemyns, R. (2009). Het verhaal van het Nederlands. Amsterdam: Prometheus.

De geschiedenis van het Nederlands heeft ook van alles met etymologie te maken: hoe zag onze taal er lang geleden uit en hoe heeft zij zich ontwikkeld? Dit boek is een ingrijpend bewerkte en herziene heruitgave van Het verhaal van een taal uit 1993. De auteurs tonen aan dat het Nederlands een rijke taal is. Het boek beschrijft streektalen, groepstalen, overzeese varianten en nakomelingen van onze taal, zoals het Afrikaans, maar ook hoe het Nederlands geworden is tot wat het nu is.

Spreekwoorden

• Daniëls, W. (2001). Van Dale Junior Spreekwoordenboek. Amsterdam: Van Dale.

Wat het spreekwoordenboek van Stoett voor de volwassen geïnteresseerde is, is dit boek voor kinderen vanaf 10 jaar. Ook heel geschikt voor de leerkracht in de lesvoorbereiding. Het boek bevat meer dan 2500 hedendaagse spreekwoorden en uitdrukkingen met voorbeelden, herkomstinformatie, extra wetenswaardigheden en is helder geschreven.

Grammatica’s

• Grammatica´s zijn er in alle soorten en maten: van dunne schoolgrammatica’s tot uitputtende beschrijving in twee dikke delen. De dikste, uitvoerigste, meest specifieke:
• Haeseryn, W. (red.) (1997). Algemene Nederlandse Spraakkunst. Groningen/Deurne: Noordhoff, 1997.
• Hierin is vrijwel alles op het gebied van de zinsontleding en woordbenoeming te vinden. De ANS is ook online te raadplegen op https://e-ans.ivdnt.org/.