Stotteren

Digitale ondersteuning bij stottertherapie

 

Apps

Hier worden meerdere apps beschreven die als ondersteuning van de therapie en de transfer gebruikt kunnen worden. Lang niet alle apps die genoemd worden zijn specifiek voor stottertherapie ontwikkeld. Een creatieve therapeut kan het gebruik ervan aanpassen aan de cliënt en zijn behoeften. Voor vele cliënten is het gebruik van een smartphone en tablet of iPad iets van de dagelijkse praktijk. De therapeut blijft niet achter en kan dankbaar gebruikmaken van deze devices.

Wanneer de therapeut in de appstores zoekt, vindt hij soms ‘kant-en-klare programma’s om van het stotteren af te komen’. Uiteraard geldt voor deze apps hetzelfde als wat er in dit hele boek gezegd wordt: de cliënt staat centraal. Voordat er een app ingezet gaat worden moet er goed over worden nagedacht of dat voor deze cliënt zinvol is. Veel apps zijn gericht op vloeiend spreken, vaak door middel van FS-achtige technieken, uiteraard zonder gedegen uitleg, want dat kan ook niet verwacht worden van een app.

We beschrijven een aantal apps die zich al hebben bewezen op deelgebieden van de stottertherapie; uiteraard zijn er meer goede apps.

Het blijft boeiend om geregeld te zoeken naar meer apps om deelgebieden van de stottertherapie te ondersteunen, bijvoorbeeld tussen de apps die met stemgebruik te maken hebben. De auteurs houden zich aanbevolen voor meer ideeën en ervaringen op dit gebied.

TwistedWave Audio Editor
Deze app is niet speciaal ontwikkeld voor logopedisten. De app blijkt geschikt om spraak te visualiseren en vlot een spreektempo te kunnen bepalen. De app is te vergelijken met het programma Praat op de computer. TwistedWave werkt handiger en vooral sneller. Bij het uitwerken van geluidsopnames voor onderzoek bij stotteren voor het bepalen van de stotterernst kan men op snelle wijze de duur van de langste stottermomenten vaststellen. Wanneer ik een ouder-kindinteractie wil uitwerken kan ik met deze app snel en accuraat berekenen hoe vaak en hoelang ieder aan de beurt is, wat het spreektempo is van het kind en van de ouder, hoelang de beurten en de pauzes duren.

Wanneer ik met een verbale therapie bezig ben, wil ik er graag voor zorgen dat mijn cliënt makkelijk feedback krijgt; visualisatie van het spraakgeluid is dan ideaal.

Wat kan deze app?
Dit is een app voor mensen die met geluidsopnames werken en hierin een en ander willen bewerken, een ‘pocket-geluidsstudio’. Een aantal functies: audiobestanden kopiëren, bewerkingen ongedaan maken, bestanden vanuit de app verzenden per mail, een bestand naar andere applicaties zenden en audiobestanden bewerken.

Wat kan de logopedist hiermee?

    • Een kwalitatief goede geluidsopname maken en bewaren of per mail verzenden.
    • Terwijl iemand spreekt komt gelijktijdig, synchroon, een duidelijke visuele weergave van de spraak in beeld. Je hoeft de opname dus niet eerst te maken en terug te luisteren om de weergave te zien.
    • Door deze synchrone weergave op het scherm kun je tijdens het stemgeven meteen zien hoe er gemoduleerd kan worden tijden het spreken. Wanneer de cliënt bijvoorbeeld een abrupte of geleidelijke steminzet maakt, ziet hij meteen wat hij doet. Dit helpt de cliënt om een goed kinesthetisch gevoel bij het stemgeven te ontwikkelen.
    • Stukjes opname kunnen erg makkelijk geselecteerd en separaat beluisterd worden, zonder dat steeds gezocht moet worden naar dat ene moment.
    • Je kunt makkelijk inzoomen op een deel van de opname en zo nog gedetailleerder zien hoe de stemgeving verloopt. Neemt de luidheid geleidelijk toe? Begint de stem heel geleidelijk?
    • Spreektempo bepalen, de duur staat in beeld.
    • De lengte van pauzes in het spreken kan gevisualiseerd en berekend worden door de pauze te selecteren en boven in beeld te zien hoelang deze duurde.
    • Er is een markeermogelijkheid tijdens het spreken zodat de cliënt meteen weet welk moment tijdens de opname een extra aandachtspunt kan zijn.
    • Een screenshot van een ideaal moment kan aan de cliënt gestuurd worden als visueel ‘model’ voor verdere oefeningen.

    Omdat de app niet voor logopedisten is ontworpen is er geen gebruiksaanwijzing bij voor deze doelgroep. Het kan dus wat tijd kosten om de vele toepassingsmogelijkheden te ontdekken.

    NiNiSpeech
    NiNiSpeech (www.ninispeech.com) of een vergelijkbaar systeem zal wellicht in de toekomst een hulpmiddel worden om de cliënt oefenmogelijkheden te bieden. Deze oefenmogelijkheden zijn met name gericht op het trainen van vloeiender spraak, het toepassen van spreektechnieken. In beperkte mate zal het durven toepassen van technieken of het durven spreken in het algemeen ook in dienst van de therapie met betrekking tot emotionele componenten mogelijkheden bieden. Binnen de app kiest de cliënt of hij wil oefenen met zichzelf, met iemand van het NiNiSpeech-team, iemand die niet stottert maar wel speciaal geïnstrueerd is, met iemand uit de NiNiSpeech-community, andere kinderen of volwassenen die stotteren of met vrienden die de cliënt heeft gemaakt binnen de NiNiSpeech-community.

    De cliënt zet de app op zijn smartphone. Voor het gebruik van de app zijn een headset of oortjes met een ingebouwde microfoon nodig. De app biedt spelletjes, leesteksten en onderwerpen voor een gesprek. De spraak van de cliënt wordt beoordeeld op de speech efficiency, op vloeiendheid. De ontwikkelaar van deze app, Yair Shapira en collega’s, heeft hiervoor de techniek ontwikkeld. De cliënt krijgt na afloop zijn speech efficiency te zien, uitgedrukt in een percentage. De therapeut kan via een website op de eigen computer de oefenmomenten en de speech efficiency zien. Het is voor de therapeut mogelijk de gesprekken te beluisteren en van commentaar te voorzien. Als therapeut zie je of je cliënt buiten de behandeling oefent en hoe dat gaat.

    Ten tijde van het schrijven van dit boek is de eerste pilot voor het gebruik in Nederland in volle gang. De resultaten zijn nog niet gepubliceerd. Het is afwachten wat de organisatorische en financiële mogelijkheden zijn wanneer de app in Nederland beschikbaar wordt.

    Fluency SIS
    Deze app is voor stottertherapie gemaakt door Joseph Agius uit Malta. Agius is een ervaren stottertherapeut die een leuke app voor kinderen heeft ontwikkeld met allerlei oefeningen op vele gebieden van de therapie. Zowel cognitief-emotionele problemen (think smart & feel smart) als het veranderen van het spreken (cool speech), het toepassen in de praktijk (to the real world) en het desensitiseren (challenge the dragons) krijgen aandacht. Joseph beschikt over veel humor en verweeft dat in de opdrachten. Jammer dat de app niet vertaald is in het Nederlands. Met hulp van de therapeut of voor kinderen die het Engels al een beetje machtig zijn is dit een leuk hulpmiddel.

    Speech Tutor
    Deze app is geschikt voor gebruik bij logopedie. Je kunt ermee visualiseren hoe verschillende spraakklanken gevormd worden en spraakbewegingen zichtbaar maken. Een synchrone weergave van de eigen vorming van de klank is mogelijk (te vergelijken met een deel van TwistedWave en Praat). Ook is een vergelijking hoor- en zichtbaar tussen de zelf gevormde en de gewenste klank. De app is gemaakt voor Engelse spraakklanken.

    Speech Trainer
    Met deze app kan het vormen van spraakklanken gevisualiseerd worden. De video laat zien hoe de cliënt klanken vormt, wat hulp kan bieden bij de bewustwording van het vormen van spraakklanken. Gemaakt voor Engelse spraakklanken.

    Sounds of Speech
    Dit programma biedt video’s van de vorming van (Engelse) spraakklanken in het algemeen.

    Fluency Tracker
    App voor het registreren van ervaringen/oefeningen in het spreken, het stotteren, het eventuele vermijdingsgedrag, en het ervaren van soorten gevoelens – alles gericht op speciale gebeurtenissen/situaties. De ervaringen van de cliënt worden in een tijdgrafiek weergegeven.

    Disfluency Index Counter
    Met deze app kan de therapeut het aantal en de soorten stottergedragingen (herhalingen, verlengingen, blokkades en vloeiende lettergrepen) tellen door op overeenkomstige knoppen te tikken tijdens het spreken of bij het scoren van een opname. Na afloop wordt de frequentie van de stottergedragingen per seconde berekend en weergegeven. Tevens wordt het aantal stottergedragingen verdeeld over het aantal herhalingen, verlengingen en blokkades.

    DAF/FAF Aid+
    App om Delayed Auditory Feedback (DAF) en Frequency-Altered Feedback (FAF) te ervaren of te oefenen. Deze app geeft de therapeut de gelegenheid met de cliënt de mogelijk- en onmogelijkheden te bespreken. Bij sommige cliënten kan de app de ontspannen stemgeving of een vertraagd spreektempo verduidelijken. Leren van de ervaring kan dan zorgen voor meer inzicht om andere spreektechnieken te gaan oefenen.

    Speech4Good
    App voor het registreren van audio-opnames van goede kwaliteit die ook te verzenden zijn per e-mail. Hij geeft ook een visuele weergave synchroon aan het spreken, maar deze verloopt erg snel en is niet op pauze te zetten. Beoordeling achteraf van de visuele weergave is ook niet mogelijk. DAF via oortelefoons is mogelijk.

    Speech Pacesetter
    In het programma kan een eigen tekst worden gezet waarmee een ritmische spraak geoefend kan worden. Dit is geschikt om iemand te leren eigen interne tijdsdruk te weerstaan. Ieder woord krijgt een highlight zodat de cliënt leert ieder woord evenveel tijd te geven. Door een snelheid te kiezen waarin toch een vloeiende spraakbeweging mogelijk is kan de cliënt zich op extreme wijze bewust worden van zijn spreektempo en ervaren wat zijn mogelijkheden zijn om dit tempo te beïnvloeden. In feite dus een device te gebruiken bij FS. Misschien een hulpmiddel wanneer het spreektempo echt aandacht moet krijgen?

    Conversation Paceboard
    Met deze app kan men visualiseren hoe je een knop kunt aanraken gedurende een bepaalde tijd. De duur van dit aantikken is in te stellen tussen de 0 en 1,5 seconden. Wanneer men deze handeling combineert met stemgeven of articuleren kan de duur van een lettergreep of woord ondersteund worden met de vingerbeweging (bepaalde tijd op het scherm houden) en het visuele beeld op het scherm. Deze app kan ondersteuning geven bij het vertragen.

    Turtle Talk
    Hetzelfde principe als Conversation Paceboard, maar voor kinderen met afbeeldingen van een schildpad.

    Voice Plus
    Een app om spraak op te nemen en op allerlei manieren terug te beluisteren. Met schildpadtempo, hoog tempo, robotstem, spookgeluid enzovoort. Deze app is puur bedoeld als grapje, spreken is leuk.

    Speak Up Too
    Een leuke app voor kinderen om de geleidelijke steminzet te visualiseren. Geleidelijke toename in volume wordt zichtbaar gemaakt met grappige afbeeldingen: een slang of beer wordt langzaam groter, een aap komt geleidelijk achter een boom vandaan. Kinderen vinden het op deze manier erg leuk de GSI te oefenen, dus langzaam sterker stemgeven.

    Speak Up
    Speak Up doet hetzelfde als Speak Up Too, maar met vormen en kleuren in plaats van met dieren.

    Bla Bla Bla
    Bla Bla Bla doet hetzelfde als Speak Up Too, maar met zwart-witte gezichten die bij het toenemen van volume (toename in gevoelde trillingen van de stembanden) intensere uitdrukkingen krijgen.

    Aerox
    Een spelletje op de iPad waarbij je visuele ondersteuning krijgt bij het heel losjes en geleidelijk besturen met je handen om een bal over een denkbeeldig parcours te laten rollen. Deze app kan dienen als metafoor voor de geleidelijke losse beweging die je kunt oefenen bij het gebruik van een geleidelijke steminzet of een andere bewegingscontrole tijdens de stottertherapie. De suggestie van deze beweging bij het spel ondersteunt je zelfinstructie bij stottercontrole.

    VAS-tool
    Een visueel analoge schaal die voor allerlei doeleinden bij oefeningen gebruikt kan worden. De therapeut kan de cliënt laten aangeven hoeveel last (0-100) hij heeft van bepaalde zaken. De vragen kunnen zelf bedacht en ingevuld worden. Ook smileys kunnen gebruikt worden als visuele duiding.

    Fun Time Timer
    App om tijd in het algemeen te meten, om bijvoorbeeld oefentijd te timen of een reactietijd af te spreken. De app is in te stellen van 10 seconden tot 1 uur.

    Bomb Timer
    Vergelijkbaar met Fun Time Timer, maar nu gaat er een bom af na een afgesproken tijd.

    Ben niet bang
    Dit is een app van Thijn die met zijn ouders allerlei situaties beschrijft en illustreert waar je bang bij kunt worden. De situaties worden gevisualiseerd en besproken met zijn ouders.

    Malle Snuitjes
    Een grappige app om allerlei gezichtsuitdrukkingen te maken bij dieren die in beeld verschijnen.
     

    Computerprogramma’s

    Praat
    www.fon.hum.uva.nl/praat
    Praat is opensourcesoftware om spraak te analyseren en te manipuleren op signaalbasis. Men kan er afbeeldingen mee creëren van spraak en spectrogrammen mee vormen. Visualiseren van spreektijd, articulatietijd, stemintensiteit, GSI, het programma biedt veel mogelijkheden om allerlei aspecten van spraaksamples te visualiseren. Een nadeel kan zijn dat er eerst opnames gemaakt moeten worden voor men ze kan bekijken. Het programma werkt niet synchroon met het spreken. Een handleiding om Praat te gebruiken is te vinden op de website bij het boek Broddelen: Een (on)begrepen stoornis (Van Zaalen & Winkelman, 2014).

    GoldWave
    www.goldwave.com
    Dit programma is ook makkelijk en vrij te downloaden en geeft de therapeut tal van mogelijkheden de spraak te visualiseren. Een audio-editingmogelijkheid op veel gebieden. Het programma is niet speciaal ontworpen voor spraakonderzoek/logopedisten.

    Cool Edit
    softfamous.com/cool-edit-pro
    Ook dit programma is vrij te downloaden en is gemaakt om audiobestanden te bewerken. Vergelijkbaar met Praat en GoldWave.
     

    Filmpjes over stotteren

    Filmpjes op YouTube met uitleg over stotteren of over spreken zijn via de zoekfunctie makkelijk te vinden. Tv-programma’s, interviews, eigen ervaringen, films te over. Bekijk de films zelf ook zodat je ze kunt bespreken met je cliënten, er zijn ook minder geschikte films bij. Leer je cliënt hierbij een onderscheid te maken.

    Enkele aardige animatiefilms die goed te gebruiken zijn:

    In de tekst van het boek zijn al enkele verwijzingen opgenomen naar filmpjes waarin ACT wordt uitgelegd. Zoekend op ACT zijn tal van aardige metaforen te vinden die voor stotteren en therapie goed te gebruiken zijn.

    In de literatuurlijst in het boek Stotteren en bij het onderdeel Links op deze site zijn vele websites opgenomen waar ook informatie te vinden is.