Sluit het venster

Vaak geven leraren de opdracht om een verhaal na te vertellen. Ze doen dat om te zien of de leerling het begrepen heeft en of hij in staat is een reeks gebeurtenissen te (re)construeren en na te vertellen. Dat is op zichzelf een goede werkvorm, zolang het maar geen automatisme wordt: niet elk verhaal hoeft op dezelfde manier te worden behandeld. De leerkracht hoeft ook niet altijd na afloop commentaar te geven. Vaak is het genoeg om even stil te zijn na een verhaal of om één of twee opmerkingen te maken voor je verder gaat met wat anders.

Bij het navertellen van een verhaal gaat het wat de taalontwikkeling betreft om dezelfde vaardigheden als bij het vertellen over ervaringen (reconstructie van gebeurtenissen en zinnen vormen). Het verschil is dat de leerlingen het verhaal niet vertellen vanuit hun eigen perspectief, maar vanuit dat van een ander. Deze vaardigheid is ook van belang als basis voor het schrijven of samenvatten van verhalen (zie hoofdstuk 6). Bij het navertellen van een verhaal kunnen de leerlingen steun hebben aan illustraties.

De leerlingen die luisteren naar een verhaal moeten over bepaalde vaardigheden beschikken om het vertelde te kunnen volgen. Deze vaardigheden kunnen worden ondersteund door ze een opdracht mee te geven bij het luisteren, bijvoorbeeld: Onthoud wat het belangrijkste stuk is van het verhaal of Let goed op welke personen er voorkomen in het verhaal. Deze vaardigheden zijn ook nodig voor het begrijpend lezen (zie hoofdstuk 5).

Sluit het venster

De leerlingen van groep 8 kijken vaak naar het Weekjournaal. Ze krijgen daarbij op eigen niveau informatie over actuele onderwerpen. Deze uitzendingen kunnen goed benut worden als doelgerichte luisterlessen, waarbij de leerkracht vooraf luisteropdrachten meegeeft. Die opdrachten kunnen liggen op het gebied van begrijpend luisteren, maar lenen zich ook bij uitstek voor het oefenen van kritisch luisteren.

Sluit het venster

Onder ‘spreken’ verstaan we in dit verband ‘geïsoleerd spreken’ oftewel een monoloog houden.

Sluit het venster

Het eerste wat opkomt bij het onderdeel 'spreken' is wellicht de spreekbeurt, waarbij vast niet iedereen positieve associaties heeft. In het verleden – maar ook tegenwoordig nog – werden leerlingen in groep 6 of 7 opeens het bos ingestuurd met de opdracht: Geef een spreekbeurt over een zelfgekozen onderwerp. Het houden van een spreekbeurt is echter een vaardigheid waarvoor instructie gegeven moet worden en die geoefend moet worden. Scholen hebben vaak een leerlijn ontwikkeld voor spreekbeurten en presentaties. Als dat niet het geval is, kan de leerkracht ook zelf in een aantal kleinere stappen de leerlingen voorbereiden op zo'n traditionele spreekbeurt.

De eerste stap is dan dat leerlingen een verhaal kunnen vertellen, bijvoorbeeld bij een foto of een prentenboek. Daarna geven kinderen een eenvoudige presentatie over een zelf gekozen onderwerp. Dat kan ook groepsgewijs, mits daarbinnen iedere leerling een deel voor zijn rekening neemt. Die presentaties zullen in de loop van de jaren steeds complexer worden. De voorbereiding zal meer vergen van de leerling en de presentatie zelf zal uitgebreider, diepgaander en origineler worden. Leerlingen zullen ook steeds meer gebruik gaan maken van audiovisuele middelen, zoals een powerpointpresentatie en filmpjes via het digibord. Onderwijs in mondelinge taalvaardigheid, lees- en schrijfonderwijs zullen elkaar verder steeds meer ondersteunen.

Belangrijk is in alle gevallen dat de leerlingen ondersteund worden bij het voorbereiden en uitvoeren van hun presentatie. Richtlijnen geven leerlingen houvast, en in die richtlijnen staat ook waarop hun presentatie wordt beoordeeld. Bij een spreekbeurt komen de volgende zaken aan de orde:

De leerlingen moeten leren hoe zij hun presentatie vorm kunnen geven met concrete voorbeelden, maar ook met gebruikmaking van bijvoorbeeld PowerPoint, Prezi en het digitale schoolbord.

De leerkracht is natuurlijk het rolmodel: hij doet voor en bespreekt het resultaat met de leerlingen. De eerste spreekbeurt in een klas moet die van de leerkracht zijn!

Sluit het venster

Deze werkwijze is heel geschikt om kinderen te leren dat ingewikkelde materie stap voor stap moet worden uitgelegd. Veel leerlingen spelen computerspelletjes. Wanneer zij zo’n spelletje uitleggen, vergeten ze vaak dat de ander het spel niet kent en dat ze het stap voor stap moeten uitleggen. Hetzelfde doet zich voor bij het uitleggen van de bediening van apparaten. Mondelinge uitleg kan ook dienen als vooroefening voor het opstellen van bijvoorbeeld een schriftelijke handleiding bij een gebruiksvoorwerp.

Kinderen kunnen informatie verzamelen via boeken en internet, maar ze kunnen ook een interview afnemen bij iemand die veel weet over het onderwerp. Bij de voorbereiding komen dus verschillende taalvaardigheden aan de orde: spreken, luisteren, lezen en schrijven.

De leerlingen moeten leren hoe zij hun presentatie vorm kunnen geven met concrete voorbeelden, maar ook met gebruikmaking van bijvoorbeeld PowerPoint, Prezi en het digitale schoolbord.

De leerkracht is natuurlijk het rolmodel: hij doet voor en bespreekt het resultaat met de leerlingen. De eerste spreekbeurt in een klas moet die van de leerkracht zijn!

Sluit het venster

Bij improvisaties bedenkt de spreker een eigen tekst, bijvoorbeeld naar aanleiding van een opdracht. Deze vorm wordt op de basisschool veel gebruikt in lessen dramatische expressie. De leerkracht moet vooral motiveren, ondersteunen en eventueel als voorbeeld optreden. Hij besteedt bij dit soort activiteiten veel aandacht aan de manier waarop teksten gebracht worden en kan hiervoor allerlei vormen van dramatisch spel gebruiken: pantomime, improvisatie, hoorspel, vertelpantomime, rollenspel, enzovoort.

Sluit het venster

Hoe groter het aantal deelnemers, hoe lastiger het is om een zinvol gesprek te hebben. Om de mondelinge taalvaardigheid van leerlingen te bevorderen, is het dan ook zinvoller gespreksituaties in een kleine groep te organiseren. De kans dat de leerlingen aan het woord komen, is dan groter. Voor het leren van gespreksvoering is met name het aanleren van gespreksregels van belang. De leerkracht moet daarom met de leerlingen van tevoren afspraken maken over een bepaalde gespreksregel die centraal staat tijdens het gesprek, en erop toezien dat zij zich daaraan houden. Uiteraard geeft de leerkracht hierbij het goede voorbeeld. We geven enkele voorbeelden van dergelijke gespreksregels.

Sluit het venster

Discussiëren kun je leren is de titel van een lespakket. Deze titel geeft al aan dat een discussie voeren niet iets is wat je wel of niet kunt, maar dat je dat dus kunt leren.

Sluit het venster

Praatplaten, posters en illustraties vormen een goed uitgangspunt om met kinderen in een kleine groep een gesprek te voeren. Voor de leerkracht is dit een goede mogelijkheid om de taalvaardigheid van de leerlingen te observeren, terwijl hij ze door gericht vragen te stellen tegelijkertijd kan stimuleren taal op verschillende manieren te gebruiken. Wat kinderen verwoorden naar aanleiding van een praatplaat, poster of illustratie is erg afhankelijk van de vragen die de leerkracht stelt. De leerkracht kan bijvoorbeeld de kinderen:

Een gesprek met kinderen met behulp van een praatplaat moet goed voorbereid worden. Vooral voor tweedetaalleerders is het belangrijk dat ze de gelegenheid krijgen hun ideeën te verwoorden. Dat lukt het best in een kleine groep of in gesprekken met ieder kind afzonderlijk.

Sluit het venster

De klas gaat volgende week op excursie naar de dierentuin. Onderdeel van de excursie is dat leerlingen interviews zullen houden met medewerkers van de dierentuin. Ze gaan gesprekken voeren met een caissière, een dierenoppasser, een restaurantmedewerker en een educatief medewerker. De leerlingen bereiden de interviews in groepjes voor. Ze praten over wat ze zelf al weten over het onderwerp en vooral over wat ze nog willen weten. De leerkracht bespreekt welke vragen ze zouden kunnen stellen, zoals wie-wat-waar-wanneer-waaromvragen. De leerlingen komen onder andere tot de volgende vragen.

Na deze oefening gaan de leerlingen weer in groepen bij elkaar zitten en schrijven ze de vragen voor hun eigen interview op. Enkele interviews worden in de klas uitgeprobeerd door de leerkracht te interviewen.

Sluit het venster

Op de basisschool wordt geregeld gepraat over een gebeurtenis op school of over een nieuwsbericht. Meestal gaat het in het gesprek dan om de inhoud. Hóe je een gesprek over zo’n onderwerp zou kunnen voeren, komt vaak niet expliciet aan bod. Het debat is een werkvorm om juist dat te oefenen.

Debatten gaan altijd over een stelling: een standpunt waar je voor of tegen kunt zijn. Deze werkvorm wordt in taalmethodes nauwelijks aangeboden. Wel heeft het Nederlands Debatinstituut lesmateriaal ontwikkeld om scholen te ondersteunen bij het onderwijs in debatteren. De debatvorm sluit nauw aan bij de leerdoelen die voor de bovenbouw van het basisonderwijs zijn ontwikkeld en die betrekking hebben op de presentatie en op het gebruik van argumenten. Bij de presentatie gaat het om:

Argumenten moeten voldoen aan bepaalde eisen: