Sluit het venster

Bij traditioneel onderwijs wordt relatief weinig aandacht besteed aan spreken en luisteren. Er is veel aandacht voor de vorm en structuur van de taal. De benadrukt het belang van de uitspraak van de taal (articulatie) en de juiste formulering van zinnen (grammatica), dus de vormtechnische kant van de taal. Een monoloog moet een goede structuur bevatten, zinnen moeten logisch en zorgvuldig geformuleerd zijn. Daarvoor wordt niet altijd instructie gegeven, maar bij de beoordeling let de leerkracht op deze zaken. Vaak zijn lessen mondelinge taal verkapte schrijflessen waarbij kinderen op papier van alles moeten voorbereiden en waarbij weinig tijd overblijft om daadwerkelijk te spreken. Er wordt aandacht besteed aan het apart inoefenen van belangrijke technische vaardigheden als correcte reproductie van aangeboden tekst (bijvoorbeeld het voordragen van gedichten), het formuleren van zinnen en het houden van een spreekbeurt. Luisterteksten worden ingezet om achteraf vragen te stellen (vergelijkbaar met de werkwijze bij begrijpend lezen). In taalmethodes die in het traditioneel onderwijs gebruikt werden, werd geen of nauwelijks aandacht besteed aan mondelinge taalvaardigheden. Het accent lag op grammatica en spelling.

Sluit het venster

In het thematisch-cursorisch taalonderwijs krijgt mondelinge taalvaardigheid meer aandacht, maar die is dan vaak vooral bedoeld om het thema te bespreken. Er worden doorgaans geen aparte spreek- en luisterdoelen gesteld: mondelinge taal is het instrument – het middel – om andere taaldoelen te bereiken. Bij andere vormen van thematisch onderwijs (zoals thematisch-geïntegreerd onderwijs) worden basisvakken taal en rekenen geïntegreerd met zaakvakken en creatieve vakken rondom een bepaald thema. Er worden dan overkoepelende themadoelen opgesteld (vaak in overleg met de kinderen). Vervolgens voeren de kinderen activiteiten uit om deze themadoelen te bereiken, waarmee vakspecifieke doelen bereikt worden. Het thema ‘milieu en kringloop’ kan zo bijvoorbeeld leiden tot leergesprekken (taaltaak ‘deelname aan gesprekken’) en een presentatie voor de klas (taaltaak ‘monoloog houden’).

Sluit het venster

In deze visie is het voeren van gesprekken een manier van leren waarbij leerlingen op actieve wijze belangrijke begrippen verwerken en verbanden leggen tussen die begrippen. De leerkracht beseft dat hij in deze onderwijsleersituaties niet alleen een inhoudelijk doel heeft vanuit een vak, maar ook taaldoelen kan nastreven voor mondelinge taalvaardigheid. En dus werkt hij voortdurend op twee sporen: (zaak)vakinhoudelijk en taalvaardig. Deze visie stelt hoge didactische eisen aan de leerkracht: hij zal zich voortdurend moeten realiseren dat de wijze waarop de taal in de klas wordt gebruikt niet alleen bedoeld is om zaakvakdoelen te behalen, maar ook om te werken aan taaldoelen, bijvoorbeeld verrijking van de woordenschat. Dat betekent voor mondelinge taalvaardigheid dat de leerkracht de verschillende taaltaken goed in beeld heeft en dat hij weet welke vaardigheden bij deze taaltaken horen, zodat hij voortdurend kansen ziet en dus op twee sporen kan werken.

Sluit het venster

Bij communicatief taalonderwijs wordt vooral het doel- en publieksgericht spreken benadrukt. Centraal staat dat leerlingen goed leren communiceren. Of de taal die gesproken wordt grammaticaal correct is, is in eerste instantie niet belangrijk. Het gaat er vooral om of er communicatie tot stand komt: of de spreker kan overbrengen wat hij bedoelt en of de luisteraar dat begrijpt, bijvoorbeeld in discussies. Bij communicatief taalonderwijs creëert de leerkracht zo veel mogelijk realistische taalgebruikssituaties waarin kinderen kunnen spreken, luisteren en in gesprek kunnen gaan met elkaar. Het accent ligt op het doen en ervaren en veel minder op de vraag ‘hoe kun je dit nu het best aanpakken?’

Sluit het venster

Bij deze taalvisie gaat men ervan uit dat het voor kinderen onnatuurlijk is om taal op te delen in kleinere eenheden (domeinen) die apart aangeleerd worden. Zo maakt de Stichting Taalvorming gebruik van de taalronde: een samenhang van vertellen, luisteren, schrijven en lezen. Kinderen zitten hierbij in een kring en starten met een onderwerp zoals ‘wat is vrijheid voor jou?’. Daarover praten ze in tweetallen en dan schrijven ze individueel een brainstorm op in de vorm van een lijstje. Over deze lijstjes voeren ze wederom in tweetallen gesprekken, waarna ze een eerste tekst schrijven over het onderwerp. Vervolgens wordt de tekst voorgelezen en geven andere kinderen feedback. Soms loopt de taalronde over in een tekstbespreking waarbij kinderen in groepjes tips en tops mogen geven over de geschreven tekst van een klasgenoot. Zoals je ziet, komen bij deze werkvormen alle taalvaardigheden (schriftelijk en mondeling) bij elkaar.

Sluit het venster

Anders dan in het communicatieve onderwijs krijgen leerlingen bij deze taalvisie strategieën aangereikt die ze kunnen inzetten bij spreken, luisteren en het voeren van gesprekken. Leerlingen leren bijvoorbeeld nadenken over wat ze willen bereiken met wat ze gaan zeggen of bepalen wie de luisteraar is en wat dat betekent voor de aanspreekvorm en de manier van praten. Bij begrijpend luisteren leren leerlingen bijvoorbeeld dat er een verschil is tussen het luisteren naar het verhaal als ontspanning en het luisteren om de hoofdzaken uit een verhaal halen. Zo leren kinderen veel meer nadenken over vragen als ‘Hoe kun je een mondelinge taaltaak het beste aanpakken?’ en ‘Wat zijn andere manieren om deze taaltaak aan te pakken?’ Zo vullen kinderen hun rugzak met strategieën om met uiteenlopende mondelinge taalsituaties om te gaan.

Sluit het venster

In het taakgericht taalonderwijs wordt bij het spreken en luisteren grote waarde gehecht aan de communicatieve situatie waarbinnen een leerling taal gebruikt. Er zijn daarom veel motiverende taaltaken, die vaak thematisch georiënteerd zijn. De leerkracht ondersteunt zijn leerlingen door ze te stimuleren spreektaken aan te pakken die net iets boven hun niveau liggen. Interactie is een kernwoord binnen deze visie. Het hardop denken bij activiteiten – zoals uitleggen wat je bedoelt, herformuleren en onderhandelen over de betekenis – wordt gezien als belangrijk hulpmiddel om de productieve taalverwerving te stimuleren. Een manier van taakgericht taalonderwijs geven is het centraal stellen van taaltaken in je onderwijs (en niet bijvoorbeeld inhoudelijke thema’s zoals bij thematisch onderwijs of strategieën zoals bij strategisch onderwijs). In een bepaalde onderwijsperiode staan dan bijvoorbeeld drie taaltaken centraal: het vraaggesprek, het verslag en de vertelling. Deze taaltaken worden zowel vanuit de mondelinge als de schriftelijke vaardigheden benaderd. Bij een andere manier van taakgericht taalonderwijs staan grotere, complexe taaltaken centraal, zoals een radioprogramma maken, een website bouwen of een muurkrant of een tentoonstelling maken. Hiervoor moeten kinderen allerlei mondelinge taalvaardigheden inzetten.

Sluit het venster

Interactief taalonderwijs gaat uit van drie pijlers: betekenisvol leren, sociaal leren en strategisch leren. En daarmee is deze taalvisie een synthese van voorgaande visies. Bij een interactieve visie is er behalve voor de vorm ook veel aandacht voor de betekenis en de gebruiksmogelijkheden van taal. Er wordt veel nadruk gelegd op het sociale karakter van taal en er zijn complexe en levensechte taaltaken die betekenisvol zijn en via een strategische aanpak geleerd kunnen worden. De leerkracht heeft veel aandacht voor het leerproces van kinderen en geeft procesgerichte instructie. Omdat goed spreek- en luisteronderwijs plaatsvindt in een sociale context en vanuit de gedachte dat leerlingen veel van elkaar kunnen leren, spelen medeleerlingen een grote rol en komen coöperatieve werkvormen dus veel voor. De basisprincipes van mondeling taalonderwijs binnen interactief taalonderwijs zijn aanbod, feedback en taalproductie (Damhuis & Litjens, 2003).