Taalfrappanten

Je kunt leerlingen pas gevoelig maken voor taalverschijnselen als je dat zelf ook een beetje bent. Daarom nodigen wij je uit om ‘taalfrappanten’ te verzamelen. Hier wordt uitgelegd hoe je dat kunt doen en worden voorbeelden gegeven.

Taalfrappanten zijn woorden of zinnen die jou om de een of andere reden opvallen. Even sta je stil bij taal en denk je na over de vraag: waarom verwondert dit woord of deze zin mij zo? Je komt dagelijks taalfrappanten tegen: op je werk, thuis, in de krant en op school. Let vooral goed op wat (kleine) kinderen zeggen: zij zijn wondertjes op het gebied van taal. Taalfrappanten zijn in hoge mate subjectief. Wat de één opvallend vindt, had de ander misschien niet eens opgemerkt.

Taalfrappanten kunnen taalfouten zijn (zoals versprekingen, pleonasmen, incongruenties), maar zoek vooral ook naar taalparels, zoals een mooie woordspeling, een klinkende alliteratie, opvallend woordgebruik, een nieuwvorming, een verbeeldende zin of een grappige kop. Het tijdschrift Onze Taal (van het Genootschap Onze Taal) is ook hiervoor een aanrader. Op de achterpagina staat altijd een aantal bijzondere en opvallende taalverschijnselen. Die kunnen we ook ‘taalfrappanten’ noemen. Bijvoorbeeld:

• ‘Het museumrestaurant zal ook buiten de openingstijden geopend zijn.’ (Brabants Dagblad)
• ‘Ondernemers met buitenlandse werknemers in dienst die het Nederlands niet beheersen, kunnen voortaan thuis een taalcursus volgen.’ (Bizz)
• ‘Het betreft een aanstelling voor onbetaalde tijd voor 20 uur per week.’ (advertentie op website De Gelderlander)
• ‘Duivenplukken in Frankrijk (aug./sept. 1-4 wk.). loon, kost en inwoning.’ (advertentie in Dagblad van het Noorden)
• ‘In Diemen wonen de meeste slachtoffers van dodelijk geweld.’ (Editie NL)
• ‘Te koop aangeboden: Wegens sterfgeval, electrische stoel merk Meyra 3.420 in prima staat.’ (De Omroeper)
• ‘Vis- en vleesspiesen serveren wij hangend boven uw bord.’ (advertentie restaurant Wijk aan Zee)
• ‘Daarbij wordt de halsslagader van het dier met een scherp mes doorgesneden door een moslim. Door het bloedverlies sterft het dier nadat hij de woorden Bismillah, Allahu Akbar (in naam van God, God is groot) heeft gezegd.’ (de Volkskrant)

Taalfrappanten vind je door goed zoeken in dag- en weekbladen, huis-aan-huisbladen, advertenties, menukaarten, aankondigingen, opschriften en allerlei andere media waar taal op staat. Het frappante in vreemde taalverschijnselen ligt meestal op een van de volgende niveaus:

• fonologisch, iets kan volstrekt verkeerd uitgesproken worden waardoor het lachwekkend of onbegrijpelijk overkomt;
• morfologisch, een verkeerde vervoeging (‘hij wilt’) of verbuiging (goed-goeder);
• syntactisch, meestal door een afwijking in de zinsvolgorde;
• semantisch, door fouten op het gebied van de betekenis (‘Een Mercedes uit de C-klasse met alle bedenkelijke extra’s’);
• orthografisch, door een verkeerde spelling.

Zelf verzamelen!
Verzamel zelf én met de kinderen uit je stageklas een aantal taalfrappanten, zowel uit schriftelijk taalaanbod (kranten, folders, brieven, ondertiteling, e-mails, WhatsAppjes) als uit mondeling taalaanbod (radio, tv, gesprekken). Verzamel als volgt.

• Taalfrappant - Noteer eerst de taalfrappant.
• Bron - Noteer waar je de frappant gelezen of gehoord hebt.
• Wat frappeert jou zo? - Waarom vind jij dit taalverschijnsel zo opvallend (in de betekenis van mooi of lelijk)?
• Analyseer de frappant - Probeer de taalfrappant zo taalbeschouwelijk mogelijk te analyseren.
• In de klas? - Noteer je eerste ingevingen om deze frappant in de klas te gebruiken.

Voorbeelden

Hier kun je een aantal voorbeelden van taalfrappanten downloaden.

(De taalkundige analyse is slechts een aardig toefje slagroom. Je hoeft echt geen taalexpert te zijn en ook zonder de analyse leveren zulke oefeningen mooie taalbeschouwing op.)